မီးဖြားျပီး စိတ္ဓာတ္က်ျခင္း ေဝဒနာ

မီးဖြားျပီးစ မိခင္ေတြမွာ တစ္ခါတေလ ကိုယ့္ကေလးကို ထိခိုက္နာက်င္ေအာင္ လုပ္လိုက္ခ်င္တဲ့စိတ္မ်ိဳး ေပၚဖူးပါသလား။ အဲဒီအေတြးမ်ိဳး တဒဂၤေလး ျဖစ္ျဖစ္ဝင္လာရင္ ေမေမေတြမွာ ကိုယ့္ကိုကိုယ္ အျပစ္အၾကီးၾကီး လုပ္မိတ့ဲလူလို ယူက်ံဳးမရ ခံစားရ တတ္ပါတယ္။ အဲဒီလကၡဏာဟာ မိမိမွာ စိတ္ဓာတ္က် ေဝဒနာ ခံစားေနရျပီ ဆိုတဲ့ လကၡဏာပဲ ျဖစ္ပါတယ္။ မိခင္တစ္ေယာက္ လုပ္ရတာ မလြယ္ပါဘူး။ အထူးသျဖင့္ ကေလး ပိစိေကြးေလးရဲ႕ မိခင္ျဖစ္ ရတာေပါ့။ အိပ္ေရးပ်က္မယ္။ ပင္ပန္းတယ္။ ေဟာ္မုန္း အေျပာင္းအလဲေတြ အမ်ားၾကီးျဖစ္တယ္။ ကိုယ္ဝန္ေဆာင္ခ်ိန္နဲ႕ မီးတြင္း ကာလေတြဟာ မိန္းကေလးေတြ အတြက္ စိတ္အတက္အက် အမ်ားဆံုးအခ်ိန္ဆိုတာ ျငင္းလို႕မရပါဘူး။ ပံုမွန္စိတ္အတက္အက်ျဖစ္တာနဲ႕ ေဝဒနာခံစားေနရတာ ဘယ္လိုကြဲျပားသလဲဆိုတာ သိရပါမယ္။ ပံုမွန္စိတ္အေျပာင္းအလဲျဖစ္တာကို baby blues လို႕ေခၚပါတယ္။ ကေလးနဲ႕ပတ္သက္တဲ့ ဝမ္းနည္းမႈ၊ လြမ္းေဆြးမႈလုိ႕ ဘာသာျပန္ရမလားပဲ။

Baby blues ျဖစ္ရင္ –
(၁) စိတ္အတက္အက်ျဖစ္မယ္။ ခဏေန ဝမ္းနည္းလိုက္၊ ခဏၾကာ ျပန္ေကာင္းျပီး ေပ်ာ္ေနလိုက္ ျဖစ္မယ္။
(၂) စိုးရိမ္ပူပန္ေနမယ္။ (anxiety)
(၃) ဝမ္းနည္းေနမယ္။
(၄) ဂဏာမျငိမ္ျဖစ္မယ္။ စိတ္တိုလြယ္မယ္။
(၅) ကိုယ္မလုပ္ႏိုင္တာ၊ မလုပ္တတ္တာ၊ မလုပ္ရေသးတာေတြ အမ်ားၾကီးရွိေနတယ္လို႕ ခံစားေနရမယ္။ (Overwhelmed)
(၆) အေၾကာင္းမရွိဘဲ ငိုခ်င္ေနမယ္။ ငိုခ်မိမယ္။
(၇) အာရံုစူးစိုက္မႈ နည္းေနမယ္။
(၈) အစားအေသာက္ပ်က္မယ္။
(၉) အိပ္မေပ်ာ္တာျဖစ္မယ္။

Baby blues က စိုးရိမ္စရာမရွိဘဲ တျဖည္းျဖည္း သူ႕အလိုလိုျပန္ေကာင္းသြားတာမ်ားပါတယ္။ မိခင္ ၅၀% ကေန ၈၀% ခံစားရႏိုင္ပါတယ္။ ကေလးေမြးစကေန ႏွစ္ပတ္ေလာက္ထိ ျဖစ္တတ္ပါတယ္။ ႏွစ္ပတ္ေက်ာ္တဲ့အထိ ဒီလကၡဏာေတြ ဆက္ခံစားေနရရင္ေတာ့ ဘယ္ေလာက္ပဲ မျပင္းထန္ပါေစ၊ စိတ္က်ေဝဒနာ (Postpartum depression) ခံစားေနရျပီလို႕ သတ္မွတ္ပါတယ္။ PPD ဟာ ကေလးေမြးစကေန တစ္ႏွစ္အထိ အခ်ိန္မေရြးျဖစ္ႏိုင္ပါတယ္။ PPD ျဖစ္ေနျပီလို႕ သံသယရိွျပီဆိုရင္ ဆရာဝန္ (သို႕မဟုတ္) တတ္က်ြမ္းနားလည္တဲ့ စိတ္ေရာဂါပညာရွင္နဲ႕ အျမန္ဆံုးတိုင္ပင္ရပါမယ္။

Postpartum Depression (PPD) ရဲ႕ လကၡဏာေတြ –
(၁) စိတ္ဓာတ္က်မယ္။ စိတ္အေျပာင္းအလဲ အတက္အက် အရမး္ဆိုးမယ္။
(၂) ျပင္းျပင္းထန္ထန္ ငိုမယ္။ တခ်ိန္လံုးနီးပါး ငိုေနမိမယ္။
(၃) ကိုယ့္ကေလးနဲ႕ ခ်စ္ခ်စ္ခင္ခင္ေနဖို႕ ခက္ေနမယ္။ (Difficulty bonding with baby)
(၄) မိသားစု သူငယ္ခ်င္းေတြနဲ႕ မဆက္ဆံခ်င္ဘူး။ ေရွာင္ဖယ္ဖယ္လုပ္ေနမယ္။
(၅) အစားအေသာက္ပ်က္မယ္ (သို႕မဟုတ္) အလြန္အက်ြံစားမယ္။
(၆) ညဘက္လံုးဝအိပ္မေပ်ာ္တာ (သို႕မဟုတ္) အလြန္အမင္း အိပ္ေနမယ္။
(၇) အားအင္လံုးဝကုန္ခန္းသလို ခံစားေနရမယ္။
(၈) ကိုယ္အရင္က ဝါသနာပါတဲ့အလုပ္ကေလးေတြကို စိတ္မပါေတာ့ဘူး၊ မလုပ္ခ်င္ေတာ့ဘူး။
(၉) ထစ္ကနဲရွိ အရမ္းစိတ္တိုမယ္၊ ေဒါသထြက္ အရမ္းလြယ္မယ္။
(၁၀) ကိုယ့္ကုိကိုယ္ မိခင္ေကာင္းမဟုတ္ဘူးလို႕ ခံစားေနရမယ္။
(၁၁) ကိုယ့္ကိုကိုယ္ အသံုးမက်တဲ့သူ၊ အျပစ္ရွိတဲ့သူလို႕ ခံစားေနရမယ္။
(၁၂) ဆံုးျဖတ္ခ်က္ေတြ ျပတ္ျပတ္သားသား မခ်ႏိုင္ေတာ့ဘူး။ ရွင္းရွင္းလင္းလင္း မေတြးႏိုင္ေတာ့ဘူး။
(၁၃) စိုးရိမ္တာေတြ အရမ္းမ်ားျပီး တစ္ခါတရံ ထိန္းလို႕မရႏိုင္ေအာင္ ေၾကာက္လာတာ၊ တုန္လႈပ္တာေတြ ျဖစ္လာမယ္။ (Panic attack)
(၁၄) ကိုယ့္ကိုကိုယ္ (သို႕မဟုတ္) ကုိယ့္ကေလးကို ထိခိုက္နာက်င္ေအာင္ တစ္ခုခုလုပ္ပစ္လိုက္ခ်င္တယ္။
(၁၅) ကိုယ့္ကိုကိုယ္သတ္ေသခ်င္တဲ့စိတ္၊ ငါေသသြားရင္ေကာင္းမယ္ဆိုတဲ့ အေတြးေတြ ခဏခဏေတြးတတ္လာမယ္။

PPD ကို မကုသရင္ ႏွစ္နဲ႕ခ်ီျပီး ခံစားေနရႏိုင္ပါတယ္။ မိခင္ေတြရဲ႕ ၁၅%ေလာက္ဟာ ဒီေဝဒနာကို ခံစားရတတ္ပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ အေပၚကအခ်က္ေတြထဲက တစ္ခုေလာက္ပဲ ရွိေနရင္ေတာင္ ဆရာဝန္နဲ႕ ခ်က္ျခင္း တိုင္ပင္ရပါမယ္။

ဒီထက္ဆိုးတာေနာက္တစ္ခုကေတာ့ Postpartum psychosis လို႕ေခၚတဲ့ မီးတြင္းကာလျပင္းထန္တဲ့ စိတ္ေဝဒနာပါ။ ျဖစ္ခဲတယ္။ ဒါေပမယ့္ ျဖစ္ခဲ့ရင္လည္း အလြန္ဆိုးပါတယ္။ ျဖစ္မယ္ဆိုရင္ မီးဖြားျပီး ပထမတစ္ပတ္မွာ ျဖစ္ေလ့ရွိတယ္။

Postpartum psychosis ျဖစ္ရင္ –
(၁) ဘာကိုမွ ဆုပ္ဆုပ္ကိုင္ကိုင္မသိေတာ့ဘူး။ ေဝဝါးျပီး လမ္းေပ်ာက္တဲ့သူလို ျဖစ္ေနမယ္။
(၂) ကေလးနဲ႕ပတ္သက္လာရင္ အစြဲသိပ္ၾကီးလာမယ္။ ကေလးကို မ်က္စိေအာက္က အေပ်ာက္မခံႏုိင္ဘဲ အရူးတစ္ပုိင္းစြဲလမ္းေနမယ္။
(၃) တကယ္မရွိတာေတြကို ျမင္လာရ ၾကားလာရမယ္။
(၄) အိပ္မေပ်ာ္ဘူး။
(၅) တပါးသူအေပၚမွာ ယံုမွားသံသယ လြန္ကဲလာမယ္။ ကိုယ္နဲ႕ ကိုယ့္ကေလးကို ရန္ျပဳမယ္လို႕ သံသယေတြ ၾကီးထြားေနမယ္။
(၆) ကိုယ့္ကိုကိုယ္ (သို႕မဟုတ္) ကုိယ့္ကေလးကို ထိခိုက္နာက်င္ေအာင္ တစ္ခုခုလုပ္ပစ္လိုက္ခ်င္တယ္။

ဒီလကၡဏာေတြ ေတြ႕ရျပီဆိုရင္ အသက္အႏၱရယ္ထိခုိက္ႏိုင္တဲ့အတြက္ ခ်က္ခ်င္းကုသမႈ ခံယူရပါမယ္။

ဘယ္အခ်ိန္ ကုသမႈခံယူရမလဲ –
(၁) ႏွစ္ပတ္ေက်ာ္တဲ့အထိ baby blues မသက္သာရင္
(၂) ဒီေဝဒနာေတြ၊ ခံစားမႈေတြေၾကာင့္ ကေလးကို ျပဳစုမႈအပိုင္းေတြ ထိခိုက္ေလ်ာ့ရဲလာရင္
(၃) ေဝဒနာေတြ ပိုဆိုးလာရင္
(၄) ကိုယ့္ရဲ႕ ေန႕စဥ္လုပ္ေဆာင္ေနက် လုပ္ငန္းေတြကို မလုပ္ႏိုင္ေတာ့ရင္
(၅) မိမိကုိယ္ကို (သို႕မဟုတ္) ကေလးကို အႏၱရယ္ျပဳဖို႕ စဥ္းစားမိလာရင္

ခ်က္ခ်င္းကုသမႈခံယူရပါမယ္။ ကိုယ့္ရဲ႕ အိုဂ်ီကို အရင္ဆံုးေျပာျပပါ။ သူက လိုအပ္သလိုညႊန္ၾကားပါလိမ့္မယ္။ အိုဂ်ီမျပႏိုင္တဲ့သူေတြကေတာ့ စိတ္က်န္းမာေရးဆရာဝန္ကို တိုင္ပင္ပါ။ သက္သာလာႏိုးနဲ႕ ေစာင့္ရင္း အခ်ိန္လံုးဝမဆြဲသင့္ပါဘူး။

ဘယ္သူေတြမွာ ျဖစ္ဖို႕အခြင့္အလမ္းပိုမ်ားသလဲ –
(၁) စိတ္ဓာတ္က်ေရာဂါ အခံရွိဖူးတဲ့သူေတြ
(၂) အရင္ကိုယ္ဝန္နဲ႕ ကေလးတုန္းက ဒီေရာဂါျဖစ္ဖူးတဲ့သူေတြ
(၃) ကိုယ့္မိသားစုထဲမွာ ဒီေရာဂါျဖစ္ဖူးတဲ့သူေတြ (သို႕မဟုတ္) အျခားစိတ္ေရာဂါျဖစ္ဖူးတဲ့သူရွိရင္ ကိုယ့္မွာလည္း ျဖစ္ဖို႕ မ်ားတယ္
(၄) ကိုယ့္ကေလးက မက်န္းမာရင္ (သို႕မဟုတ္) Special need လိုတဲ့ကေလးျဖစ္ေနရင္
(၅) ကေလးႏို႕မတိုက္ႏိုင္တဲ့မိခင္ေတြ
(၆) ကိုယ့္လက္တြဲေဖာ္၊ အိမ္ေထာင္ဘက္နဲ႕ အဆင္မေျပတဲ့မိခင္ေတြ
(၇) ကိုယ့္ကို ေဖးမမယ့္သူမရွိတဲ့ မိခင္ေတြ
(၈) ေငြေၾကးအခက္အခဲ ရွိတဲ့ မိခင္ေတြ
(၉) မလုိခ်င္ဘဲ ရလာတဲ့ ကိုယ္ဝန္ (သို႕မဟုတ္) ေသေသခ်ာခ်ာ မစီစဥ္ထားဘဲ ရလာတဲ့ကေလးဆိုရင္

ဒီေနရာမွာ ထပ္ျဖည့္ေျပာခ်င္တာေလးက မိခင္က အဲဒီေဝဒနာ (အေပ်ာ့စားျဖစ္ေစ) ခံစားေနရခ်ိန္မွာ ကိုယ့္အမ်ိဳးေတြကေသာ္လည္းေကာင္း၊ အဖိုးအဖြားေတြကေသာ္လည္းေကာင္း ကိုယ့္ကို အျပစ္တင္ရင္၊ ကိုယ့္ရဲ႕ ကေလးေစာင့္ေရွာက္ပံုကို ဝင္စြက္ဖက္တာမ်ားရင္ သူတို႕ကို ရြဲ႕ျပီး ကေလးကို တမင္တကာ ဒုကၡေရာက္ေအာင္ လုပ္ပစ္လိုက္ရင္ေကာင္းမလားဆိုတဲ့အေတြးမ်ိဳးေတြလည္း ဝင္ႏိုင္ပါတယ္ေနာ္။ အဲဒီအခါက်ရင္ ကေလးအတြက္ အႏၱရယ္ရွိတဲ့အတြက္ ဒါမ်ိဳးစဥ္းစားမိေနျပီဆိုရင္ ဆရာဝန္နဲ႕ ကုသမႈ ခံယူဖို႕ အေရးေပၚလိုအပ္ေနျပီဆိုတာ သတိေပးခ်င္ပါတယ္။

ကုသမႈမခံယူရင္ မိခင္ကိုယ္တိုင္ နာတာရွည္စိတ္ေဝဒနာခံစားရႏိုင္တာအျပင္ ကေလးအတြက္လည္း ဘာသာစကားခက္ခဲမႈ၊ စကားေျပာေနာက္က်တာ၊ အာရံုစူးစိုက္မႈျပသနာ (attention deficit hyperactivity disorder – ADHD) ျဖစ္ႏိုင္ပါတယ္။ ကိုယ့္အိမ္ေထာင္ဘက္ လက္တြဲေဖာ္နဲ႕လည္း အိမ္ေထာင္ေရးျပသနာေတြ အမ်ားၾကီး ဆက္ျဖစ္လာတတ္တယ္။ ကေလးကို စိတ္မရွည္ဘဲ ေဒါသအေလ်ာက္ မရည္ရြယ္ဘဲ လုပ္မိတာေတြ (ဥပမာ – လႈပ္ခါမိတာ – shaking baby syndrome) ျဖစ္လာႏိုင္ပါတယ္။

ဖခင္ေတြကိုယ္တိုင္လည္း ကေလးရကာစအခ်ိန္ေတြမွာ စိတ္ဓာတ္က်ေဝဒနာ ခံစားရေလ့ရွိပါတယ္။ တစ္ခါတေလ မိခင္က မခံစားရသည့္တိုင္ ဖခင္ေတြက စိတ္ဓာတ္က်တဲ့ျပသနာ ရွိေနတတ္ပါတယ္။ အဲဒါကို PPND (Paternal PostPartum Depression) လို႕ေခၚတယ္။

ဒီအေၾကာင္းေလးကို နီတိုးေလးေမေမကလည္း ေရးထားဖူးပါတယ္။ ေအာက္က link မွာ သြားဖတ္ၾကည့္ႏိုင္ပါတယ္ေနာ္။
Source : Wellness Mommy

Ref: http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/postpartum-depression/basics/definition/con-20029130
https://www.psychologytoday.com/blog/mommy-mental-health/200902/baby-blues-or-postpartum-depression

Photo courtesy: http://www.huffingtonpost.ca/yummy-mummy-club/work-postpartum-depression_b_2992810.html